Physics Geek
Του
Μιχάλη Σαρρή

To 1967, o Ρον Τζοουνς, ένας ιδιαίτερα χαρισματικός καθηγητής κοινωνικών σπουδών που δίδασκε στο Palo Alto στην Καλιφόρνια, προσπάθησε να διδάξει στους μαθητές του τα γεγονότα που οδήγησαν στο Ολοκαύτωμα. Τότε, με μεγάλη του έκπληξη παρατήρησε πως οι μαθητές του δεν μπορούσαν να κατανοήσουν πως οι Γερμανοί πολίτες παρασύρθηκαν τόσο εύκολα από την ιδεολογία του Χίτλερ. Οπότε αποφάσισε να τους διδάξει διοργανώνοντας ένα πείραμα το οποίο ονομάστηκε στη συνέχεια το Τρίτο Κύμα- μία έμμεση αναφορά στο Τρίτο Ράιχ.

Όπως έχει διηγηθεί ένας από τους μαθητές του, μια μέρα η συμπεριφορά του άλλαξε, έγινε πιο αυστηρός και επέβαλε μία σειρά κανόνων. Ακόμα και αν οι κανόνες ήταν σχετικά ενοχλητικοί ήταν ταυτόχρονα και κάτι πέρα της καθημερινότητας οπότε φάνηκε και διασκεδαστικό συνάμα. Ακόμα και αν ο καθηγητής δεν το περίμενε την επόμενη μέρα στη τάξη όλοι οι μαθητές ήταν στα θρανία τους και τον χαιρέτησαν ρυθμικά όπως θα έπρεπε. Το πείραμα συνέχισε με τους μαθητές να έχουν να υπακούσουν πλήθος κανόνων δηλαδή να πρέπει να χαιρετούν ο ένας τον άλλο ναζιστικά, να κάνουν ερωτήσεις χρησιμοποιώντας το πολύ τρεις λέξεις και να εργαστούν σε ένα σχέδιο για την κατάλυση της Δημοκρατίας. Πυλώνες του πειράματος ήταν η ενότητα και η πειθαρχία. Συναθροίσεις μαθητών με πάνω από τρία άτομα είχαν απαγορευτεί.

Ron Jones: Το μυαλό πίσω απ’ το πείραμα που αποκάλυψε τη φύση του φασισμού

Στη συνέχεια, ο καθηγητής είπε ότι όσοι τον ακολουθούσαν θα έπαιρνα άριστα στο μάθημα ενώ όσοι παρέκλιναν της “διδασκαλίας” του θα έπαιρναν βαθμό κάτω της βάσης. Τα ανυπότακτα πνεύματα τα περίμενε τιμωρία στη βιβλιοθήκη. Καθώς το πείραμα αποκτούσε όλο και μεγαλύτερη έκταση, οι μαθητές έπρεπε να υπακούουν στους κανόνες του καθηγητή και εκτός σχολείου ενώ ήταν χρέος των συμμετεχόντων στο πείραμα να καταδώσουν όσους εντόπιζαν να μην υπακούουν τους κανόνες. Την τρίτη μέρα η επικοινωνία μεταξύ των μαθητών μειώθηκε σημαντικά και εγκαθιδρύθηκε ένα σύστημα που βασιζόταν στην φήμη.

Την τέταρτη και τελευταία μέρα, ο καθηγητής Jones αποφάσισε να λήξει το πείραμα εφόσον πλέον διέφευγε από τον έλεγχο του. Η αίσθηση της κοινότητας προσέλκυσε ακόμα και φοιτητές άλλων τάξεων. Από την άλλη ένα κίνημα αντίστασης είχε αρχίσει να διαμορφώνεται. Έτσι κάλεσε όλους τους συμμετέχοντες σε μία συγκέντρωση με την πρόφαση ότι το Τρίτο Κύμα ήταν ένα εθνικό κίνημα. Οι μαθητές συγκεντρώθηκαν για να βρουν τον Τζόουνς δίπλα σε μία κενή μαύρη οθόνη ο οποίος τους εξήγησε ότι είχαν λάβει μέρος σε ένα πείραμα που μελέτησε την γέννηση του φασισμού. Η βραδιά έληξε με την προβολή μιας ταινίας για την γέννηση και τα εγκλήματα του ναζισμού.

Το πείραμα στέφθηκε με απόλυτυ επιτυχία εγείροντας τον προβληματισμό στους συμμετέχοντες αλλά και αποκαλύπτοντας αυτή την ευχαρίστηση που έρχεται από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα καθώς το άτομο αφήνεται στους κανόνες και στη συμμετοχή ενώ αγωνίζεται για να ξεχωρίσει από την άμορφη μάζα. Ενέπνευσε τον Morton Rhue για να συγγράψει το λογοτεχνικό βιβλίο “Το Κύμα” αλλά οδήγησε και στην δημιουργία της γερμανικής ταινίας “Die Welle” που προβλήθηκε το 2008.

Το συγκλονιστικό είναι ότι όπως οι μαθητές, έτσι και οι τότε Γερμανοί πολίτες που ακολούθησαν την ιδεολογία αυτή δεν είχαν υποχρεωτικά κακές προθέσεις απλώς συμπεριφέρθηκαν σαν απολύτως φυσιολογικά άτομα παρασυρόμενα από κάποια ένστικτα της ανθρώπινης φύσης τους. Για αυτό το λόγο είναι απαραίτητο ο σημερινός άνθρωπος να αναπτύξει την κριτική σκέψη στον βαθμό που να μην παρασύρεται άκριτα από τις πεποιθήσεις του κοινωνικού του περιγύρου. Το άρθρο αυτό κλείνει με τα λόγια του ποιμένα Dietrich Bonhoeffer “Silence in the face of evil is itself evil”.