Psychology Geek
Της
Γωγώ Βογιατζή

Σίγουρα θα έχουν υπάρξει περίοδοι στη ζωή σας που θέτετε συνεχώς ερωτήματα τύπου ‘γιατί σε εμενά’ ή ‘τι έχω κάνει για να τ’αξίζω όλα αυτά’; ‘ποιος φαυλεπίφαυλος -για τηρούμε και τον κώδικα ευγενειας- με καταράστηκε’;

Σε όλες αυτές τις ερωτήσεις έχω την μια μοναδική -και αληθινή- απάντηση:
Εσείς ο ίδιος.

Σε αυτή την απάντηση λοιπόν, βασίζεται και η θεωρία της αυτοεκπληρούμενης προφητείας / Self-fulfilling Prophecy (ΣεFP). Η θεωρία αυτή επινοήθηκε το 1948 από τον κοινωνιολόγο Robert Merton, η οποια και πρωτοεμφανίστηκε στο βιβλίο του ‘Κοινωνική Θεωρία και Κοινωνική Διάρθρωση’, θέλοντας να περιγράψει τις ‘αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές’ των ανθρώπων.

Κοινωνικογνωστική Θεωρία & Αυτοεκπληρούμενη Προφητεία

Για να το κάνω πιο κατανοητό θα περιγράψω το φαινόμενο αυτό, αρχικά με επίσημους ψυχολογικούς ορους, κι έπειτα μ’ένα προσωπικά διαμορφωμένο παράδειγμα. Ας ξεκινήσουμε με την επιστήμη. Βάση της κοινωνικογνωστικής θεωρίας οι σταθερές πεποιθήσεις των ανθρώπων είναι εκείνες οι οποιες προσδιορίζουν και διαμορφώνουν άμεσα τις στάσεις, τις εμπειρίες και κατ’επέκταση τις πράξεις τους. Σύμφωνα με την προσέγγιση αυτή, ως ΑΠ περιγράφεται μια αρχική λανθασμένη -συχνά παραλογη και αβάσιμη- αντίληψη για μια κατάσταση η οποια έχει ως αποτέλεσμα να πυροδοτήσει συγκεκριμένες συμπεριφορές, οι οποιες τελικά θα οδηγήσουν στην πραγματοποίηση τις αρχικής λανθασμένης πεποιθήσεις για την κατάσταση.

Το Φαινόμενο του Πυγμαλίωνα

Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα σχέσης στην οποια ενυπάρχει -η μάλλον πιο σωστά υποβόσκει- η ΑΠ βρίσκεται στη σχέση δασκαλου-μαθητή, το λεγόμενο ‘Φαινόμενο του Πυγμαλίωνα’. Πείραμα που διεξήχθηκε το 1968 από τους Rosenthal & Jacobson φανέρωσε την ύπαρξη του φαινομενου αυτού στην παραπάνω σχέση. Επεξηγηματικά, οι προαναφερόμενοι, επέλεξαν από ένα σχολείο τυχαία μια ομάδα παιδιών X, τα οποια έχρισαν ως ευφυή, και μια ομάδα παιδιών Y, τα οποια έχρισαν ως λιγότερο ευφυή και επικοινώνησαν τις πληροφορίες στους δασκάλους. Στην αρχή της σχολικής χρονιας δόθηκε στα παιδιά ένα test, το οποιο θα επαναλαμβανόταν στο τέλος της ίδιας χρονιας. Τα αποτελέσματα του δευτερου test έδειξαν πως τα παιδιά της ομάδας X (ευφυή) είχαν καλύτερα αποτελέσματα από τα παιδιά της ομάδας Y, φανερώνοντας πως οι προσδοκίες που είχαν από την κάθε ομάδα οι δάσκαλοι βάση των πληροφοριών που είχαν λάβει, τους έκαναν ασυνείδητα να συμπεριφέρονται με τέτοιο τρόπο ώστε και τα παιδιά εξέλαβαν ‘τα μηνύματα’ και είχαν τις ανάλογες σχολικές επιδόσεις.

Διαπροσωπικές Σχέσεις

Η κοινωνικογνωστικη θεωρία συνδέει την ΑΠ με δυσλειτουργικές προσδοκίες και αυτοαξιολογήσεις, καθώς για να θεωρηθεί μια κατάσταση ως ΑΠ θα πρέπει οι πεποιθήσεις αυτές να είναι ιδιόμορφες, εκτος λογικής και να εμπεριέχουν αρνητικό χαρακτήρα. Στις διαπροσωπικές σχέσεις ανάλογο παράδειγμα αποτελεί το άτομο που φοβάται ότι μια στενή σχέση θα το πληγώσει και αντιδρά εχθρικά, με αποτέλεσμα να απορρίπτεται από τους άλλους, γεγονός που επιβεβαιώνει την αρνητική προσδοκία και αυτοαξιολόγηση ότι η στενή σχέση οδηγεί σε απογοήτευση και απόρριψη.

Η Ιστορία του Χάρυ Πόττερ

Μετά την τυπική, επιστημονικής φύσεως, επεξήγηση του φαινομενου, ήρθε η ώρα της προσέγγισης του από μια πιο απλοϊκή σκοπια. Φαντάζομαι -και θέλω να πιστεύω- ότι όλοι γνωρίζουμε την σειρά μυθιστορημάτων, φανταστικού περιεχομενου, Harry Potter της J. K. Rowling. Για όσους δεν έτυχε, η ιστορία αυτή αναφέρεται σε ένα μικρό αγόρι ονόματι Χάρυ ο οποιος ανακαλύπτει τις μαγικές του ικανότητες και πηγαίνει να φοιτήσει Σε ένα σχολειό για μάγους (Hogwarts), από το οποιο ξεκινάνε και όλες του οι περιπέτειες στον κόσμο της μαγείας. Ο Χάρυ φυσικά, αποδεικνύεται ο καλύτερος και ικανότερος όλων, νικώντας στο τέλος και τον μεγαλύτερο εχθρό του Hogwarts, τον Voldemort.

Ο Χάρυ Πότερ & η ΑΠ

Τι σχέση όμως μπορεί να έχει ένας ψυχολογικός ορος μ’ένα φαντασιακό μυθιστόρημα μαγείας; Θα διαλευκάνω αμέσως το μυστήριο. Σε ένα από τα βιβλία της σειράς γίνεται λόγος για τους παράφρονες. Οι παράφρονες έμοιαζαν φαντάσματα, τρομακτικά και πολύ δυνατά, τα οποια περιβάλλονταν από αρνητική ενέργεια, καθώς όπου πήγαιναν ο ουρανός σκοτείνιαζε, οι καιρικές συνθήκες επιδεινώνονταν κ.ο.κ Οι παράφρονες, λοιπόν, είχαν ένα και μοναδικό σκοπό: να κλέβουν και να τρέφονται με τις χαρούμενες αναμνήσεις των ανθρώπων και να τους καθηλώνουν στις πιο άσχημες. Με αυτό τον τρόπο λοιπόν τους τρέλαιναν, καθώς εκείνοι άρχιζαν να πιστεύουν ότι δε θα νιώσουν ευτυχισμένοι ποτε ξανά. Ο μοναδικός τρόπος για να νικήσει κάποιος τους παράφρονες ήταν να χρησιμοποιήσει ένα ξόρκι ονόματι ‘Προστάτης’, κατά το οποιο επικαλείται το ζώο-προστάτη του, και καλείται, κατά τι διάρκεια τις πραγματοποίησης του, να σκεφτεί έντονα την πιο ευτυχισμένη ανάμνηση του. Ας συσχετίσουμε λοιπόν την ιστορία με τα οντα αυτά υπάρχουν στη ζωή του κάθε ανθρώπου. Οι παράφρονες αντικατοπτρίζουν όλες τις άσχημες και βλαβερές σκέψεις και πεποιθήσεις που έχουμε, οι οποιες εμφανίζονται από το πουθενά και μαυρίζουν τα πάντα γύρω μας, μη έχοντας κάποια ουσιαστική αιτια η βάση. Έτσι, τα αρνητικά συναισθήματα και οι εσφαλμένες αυτό-αντιλήψεις δεν αργούν να καταφθάσουν, έχοντας ως αποτέλεσμα την μείωση της προσωπικής αυταξίας και αυτό-αποτελεσματικότητας, πραγματοποιώντας ξανά την εκπλήρωση της προφητείας.

Ποια είναι η λύση;

Η λύση είναι μια: το ξόρκι ‘Προστάτης’. Για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τους προσωπικούς μας ‘παράφρονες’ θα πρέπει να σταθούμε ένα βήμα πίσω και να βολιδοσκοπήσουμε την κατάσταση (όπως έκανε κι ο Χάρυ στη σκοινί τις λίμνης) κι έπειτα η αναλάβουμε δράση:

Προσπαθώ η αποστασιοποιηθώ από την κατάσταση και να την προσεγγίσω με αντικειμενική σκοπια. Κάνω ερωτήσεις στον εαυτό μου όπως: αυτό που σκέφτομαι ευσταθεί; Οι ενδείξεις στις οποιες βασίζομαι είναι πραγματικές ή επίπλαστες εξαιτίας της συναισθηματικής μου φόρτισης;

Αναλαμβάνω δράση!
Αυτό είναι και το σημαντικότερο σημείο της διεργασίας για την αντιμετώπισης των δυσλειτουργικών μας πεποιθήσεων. Σταματώ να αναλύω τα δεδομένα, σηκώνομαι από την καρεκλα μου και κάνω ό,τι έχω να κάνω, χωρίς περαιτέρω υποθέσεις και εικασίες. Εξάλλου η ΑΠ, συνήθως συνδέεται με βλαβερές πεποιθήσεις οι οποιες προκαλούν φόβο (μεγάλο ή μικρό) για ένα επερχόμενο γεγονός η κατάσταση.

Και ποιο είναι το μαγικό φίλτρο απέναντι στο φόβο;
Υψώνω ανάστημα, τον κοιτάζω κατάματα και επιτίθεμαι!